CHỢ “CÓC” HÀ NỘI

Không như chợ Bắc Giang trong tranh Trần Văn Cẩn trai thanh gái lịch quần áo mớ ba mớ bảy, mặt ngời như trẩy hội; chợ Mường Khương, gùi bế trên lưng, không chỉ mua bán mà còn giao lưu tình tứ, âm thanh đàn tính, điệu hát Sli trong tranh Nguyễn Trọng Niết; chợ Kỳ Lừa xe ngựa song mây, nón lá đòn gánh, người Việt người Tàu; chợ Kim Liên xưa bánh đa quạt than, lều gánh bánh cuốn... chợ cóc Hà Nội dẹp chỗ này nhảy sang chỗ khác. Tất cả các chợ cóc Hà Nội hôm nay buôn bán mặt hàng giống nhau, cùng cảnh ngộ là ít vốn. Nhắc đến tên chợ, người nghe đã thấy âm hưởng, đồng điệu về một cái chợ con con bán rau cỏ, thịt cá với vài thứ hàng khô... mùi chua chua.

So với siêu thị, chợ lớn có tên thì chợ cóc cóc cáy thật. Mặt chợ nhếch nhác, mặt người bán hàng thảng thốt chạy công an, quản lý, thúng mẹt, gồng gánh xe đẩy xe lai, giần sàng chồng chặn lên nhau, mớ rau mớ tép, dưa chuột mướp đắng, ớt chanh hành nghệ... như vừa mới từ đồng ruộng, từ thôn làng bước ra. Mạnh ai nấy làm, mạnh ai nấy bán. Mấy chị bán lòng lợn, nem tai thì đóng bàn thật cao cách li mặt đất vươn tới tầm mắt người mua, hòng phô trương mặt hàng của mình, đánh mạnh vào thị giác, kích thích sự thèm ăn của khách. Mục đích là bán hết hàng trong ngày, bán càng nhanh càng tốt vì lòng lợn nem tai để đến ngày mai không hoai thiu thì cũng mùi khăn khẳn, đổ đi thì lỗ vốn mà cố tình bán cho khách, lừa đảo người mua, không sứt đầu cũng mẻ trán.

Hàng dưa cà khiêm nhường kê bàn cao hơn người bán rau, thấp hơn người bán lòng bán thịt. Dưa cà thì lo gì, không bán hết hôm nay thì ngày mai bán, bán mãi không hết thì đổ đi, vốn ít lấy công làm lãi là chính. Hàng rau chân chất quê mùa, rau tươi lòng người bán rau lại héo, khách mua rau chẳng khi nào khen rau mà hỏi rau này có phun thuốc sâu không, người bán rau thề thốt đến đứt lưỡi. Thề xong rồi nói giá, người mua chẹp miệng rau mà cũng đắt thế ư?

Chợ cóc họp chớp nhoáng buổi sáng, trưa lác đác vài hàng, chiều về nắng tắt đông hơn, nhộn nhịp hơn. Nơi nào có chợ cóc nơi đó có tắc đường. Mặc dù chợ cóc là chợ nhảy, chợ tự di dời từ ngõ nọ sang ngõ kia trong phố, buôn bán nhếch nhác. Dù vậy, chị bán thịt vẫn mặt đầy son phấn, chị cũng có mặc cảm về gương mặt. Mặt chị không nghiêng nước nghiêng thành cũng chẳng xiêu đình đổ quán nhưng được cái dễ gần và như người đời vẫn nói đó là gương mặt có duyên. Không phải là duyên tình duyên kiếp mà là duyên bán hàng. Tạo cho khách hàng mua thịt một niềm tin, nhưng không hiểu gần đây do thịt ế hay do dung nhan mỗi ngày một phai nhạt, hay do đi qua siêu thị cửa hàng mà chị càng mặc cảm hơn nên cứ trát phấn bôi son. Mỗi ngày chị trát đến vài lần, khách hàng mua thịt cũng phân vân, bán thịt có đủ lãi lời để mua phấn trát không?

Người đời hay nói “hàng cá, hàng thịt” là cách nói những người bán thịt, bán cá chua ngoa đanh đá, sểnh một tí là cân điêu. Cân thiếu, cân điêu không cứ gì hàng thịt hàng cá mà trong siêu thị cũng thiếu cũng điêu như thường. Nhưng thực tình, mua thịt mua cá mà không tỉnh táo thì cũng bị họ bán điêu cho thật. Thỉnh thoảng người mua cũng gặp phải bữa cá, bữa thịt mang về nhà thịt ôi cá chết. Kỳ thực cũng lạ, ở chợ đã nhìn rất kỹ mặt hàng, từ chợ về nhà nào có xa xôi gì. Thế mà... Thương hiệu của chợ cóc là chợ cóc không cần thương hiệu. Chợ cóc chỉ cần bán rẻ, bán cho xong hàng là thôi. Mai khách hàng tức giận bỏ chợ cóc này đi chợ cóc khác, đi chán rồi quay về cũng không sao. Chợ cóc nhẫn nại như một người vợ xấu, không đả động dung nhan hoặc kiêu hãnh dung nhan của mình để yêu và được yêu. Người xấu đem trái tim mình để yêu và yêu bằng cả trái tim!

Không như siêu thị, chợ lớn bán hàng cho khách xong không thèm nhớ khách. Khách mua gì thì tùy, gạ gẫm khách mua chính hàng của mình, vậy thôi. Người bán hàng chợ cóc có một thế mạnh: mua con cá, chị bán cá hỏi người mua về kho hay nấu canh, vừa bán vừa tư vấn cho khách mua rau gì, quả gì về nấu thì ngon. Khách hàng đứng đợi mà không nóng ruột vì còn được nghe hướng dẫn cách nấu nướng... Chợ cóc tình cảm hơn!

Thỉnh thoảng đi dự tiệc đâu đó, có người phụ nữ nào dung nhan không đẹp, vài người ngồi cạnh nhau lại thì thầm vào tai nhau: mặt con ấy như mặt con “bán thịt”. Nói vậy là đổ thừa, đổ điêu, vu khống... chứ nhìn những người bán thịt trong chợ cũng... xinh! Họ bán thịt là bán buôn lương thiện. Chắc là câu nói trên hàm ý chỉ những kẻ buôn thịt bán người ở nhà thổ, lầu xanh, loại người mà Nguyễn Du từng miêu tả: “Nhác trông nhờn nhợt màu da/ Ăn gì to lớn đẫy đà làm sao”. Hay “Tình cờ chẳng hẹn mà nên/ Mạt cưa mướp đắng đôi bên một phường”. Mạt cưa chẳng tội tình gì, mướp đắng cũng ngu ngơ như củ xu hào, hai thứ ấy chẳng liên quan gì nhau sao lại một phường với nhau? Giáp mặt với Tú Bà như xoa mạt cưa vào tay ngứa và rát khó chịu. Cũng như vậy, Mã Giám Sinh bề ngoài “mày râu nhẵn nhụi, áo quần bảnh bao”, vậy mà bên trong mưu mô. Bán thịt là bán thịt cỡ Tú Bà, Mã Giám Sinh mới gọi là bán thịt! Ðó là bọn buôn thịt bán người vô liêm sỉ.

Cuộc sống hôm nay, cuộc sống của một bộ phận người phất lên giàu có. Giàu xổi! Những đồng tiền kiếm được không phải từ công sức, từ mồ hôi nên tiêu tiền không tiếc. Người ta đi siêu thị, đi cửa hàng mua đồ ăn thức uống. Mua bán là chuyện thường tình, ai vào mua chẳng được. Cửa hàng không phải là tất cả, siêu thị không phải là thiên đường mua sắm, mà không phải lúc nào cũng ra cửa hàng hay đến siêu thị được. Chợ cóc là giải pháp trong tầm tay. Chợ cóc lại có nhiều thế mạnh. Các mặt hàng như dưa, cà, chả, bún ở chợ cóc ngon hơn nhiều. Chỉ nghĩ như vậy thôi, chợ cóc đã có lý do tồn tại rồi, mặc dù lý do ấy rất khiêm nhường.

Lý do khác có phần sâu xa hơn, người Hà Nội gốc ở phố thì ít, bộ phận dân cư đông đúc nhập vào Hà Nội là từ những xã thôn ngoại ô, từ vùng châu thổ sông Hồng, hoặc các vùng quê Thanh-Nghệ... Tập tính sinh hoạt của bộ phận cư dân này là nhỏ lẻ, manh mún, bắt chước nhau trong sinh hoạt. Suy nghĩ mang tính "cây nhà lá vườn, nhất cử lưỡng tiện" vừa đi chợ vừa buôn chuyện. Người Hà Nội không như người Sài Gòn, người phía Nam đọc báo để lấy thông tin, mà họ đọc báo để tìm hiểu những mánh khóe sinh hoạt cũng như chuyện tình... từ đó đúc kết lại thành kinh nghiệm cho bản thân. Người Hà Nội thích ngồi buôn chuyện, chợ cóc không thuần chỉ là buôn bán nhỏ mà cũng là nơi góp chuyện "dưa lê".

Chợ cóc không thể thiếu được trong các phố phường đông đúc của thủ đô khi người thủ đô chưa có những biến đổi lối sống theo trào lưu hiện đại!